Қазақстанның «жасыл» экономикаға көшуі: өңірлік көшбасшылық арқылы тұрақты қаржыландыруды жұмылдыру
Ерлан Нысанбаев, Қазақстан Республикасының Экология және табиғи ресурстар министрі
Қазақстанның экономикалық географиясы ұзақ уақыт бойы аймақтық экологиялық мiндеттемелердiң ықпалымен қалыптасты, алайда қазiргi уақытта түйiндi сын-қатерлер неғұрлым ғаламдық сипатқа ие болады. Экономикасы қалыптасып келе жатқан елдерде де, дамыған елдерде де үкіметтер бір ғана іргелі мәселемен бетпе-бет келеді: декарбонизация, табиғатты қорғау және климаттың өзгеруіне төзімділік саласындағы өсіп келе жатқан талаптарды бір мезгілде орындау кезінде даму стратегияларының бәсекеге қабілеттілігін қалай сақтау керек? Ауқымды өнеркәсіптік базасы, күрделі экожүйелері және трансшекаралық экологиялық тәуекелдері бар елдер үшін жауап практикалық және орнықты болуы тиіс. Бұл экологиялық мақсаттарды инвестициялық ережелерге, нормативтік стандарттарға және инвестициялық өміршең жобаларға айналдыруға қабілетті институттардың болуын талап етеді.
Қазақстан осы ауқымды көшу аясындағы мысалдардың бірі болып табылады. Бұл теңізге шыға алмайтын, аумағында далалық және шөлді экожүйелер орналасқан, ортақ өзен бассейндері мен өнеркәсіптік мұрасы бар үлкен ел, ол кейде орасан экологиялық шығындар есебінен едәуір экономикалық өсуді қамтамасыз етті. Бұл ерекшеліктер бірегей болып табылмайды. Өнеркәсiптiк жаңғырту процесiнен өтiп жатқан көптеген елдер өсу мен экологиялық шектеулер арасындағы қайшылыққа тап болады. Бұл шындық айқын саяси империвті қалыптастырады: орнықты даму экономикамен қатар дамитын жеке «жасыл» бағыт ретінде қарастырылмайды; ол экономикалық дамудың базалық қағидаты болуға тиіс. Қазақстан үшін алдағы онжылдық экологиялық нәтижелерді инвестициялық шешімдермен келісу, таза және орнықты инфрақұрылым үшін капиталды жұмылдыру, табиғи экожүйелерді қалпына келтіру, сондай-ақ халықаралық инвесторлар, кредиторлар мен әріптестер сенуі мүмкін қағидалардың ашықтығы мен болжамдылығын қамтамасыз ету қажеттілігімен байланысты.
«Жасыл» экономикаға тиімді көшу қысқа мерзімді шешімдер үшін бағдарлар белгілейтін ұзақ мерзімді жоспарлау көкжиегіне сүйенуі тиіс. Бұл қағидат әр түрлі елдерде кеңінен қолданылады. Түсінікті және дәйекті ұзақ мерзімді бағдарлар белгісіздікті төмендетеді және іске асыру мерзімі ұзақ жобаларға инвестициялар тартады.
Қазақстан 2060 жылға дейін көміртегі бейтараптығына қол жеткізудің ұлттық стратегиясын қабылдады, сол арқылы декарбонизация - бұл бір реттік саяси шешім емес, өнеркәсіпті жаңғыртуды айқындайтын стратегиялық бағыт екенін көрсетті. Ұзақ мерзімді мақсаттар декларативтік мәлімдемелер ретінде емес, инвесторларға жаңартылатын энергия, энергетикалық инфрақұрылым, орталықтандырылған жылумен жабдықтау жүйелерін жаңғырту, төмен көміртекті өнеркәсіп және болжамды мемлекеттік саясат - кез келген нарықта орнықты қаржыландыруды жұмылдыру үшін түйінді тәсіл жағдайында климаттың өзгеруіне төзімді сумен жабдықтау жүйелері саласында жобаларды бағалауға мүмкіндік беретін бағдарлар ретінде мәнге ие.
Стратегиялық бағыт тұрақты өсуді қолдайтын басқарудың тиімді тетіктерімен сүйемелденуге тиіс. Нарықтар амбицияларға ғана емес, оларды іске асыру қабілетіне де, әсіресе климатқа қатысты саясат өнеркәсіптік бәсекеге қабілеттілік мәселелерімен қиылысатын жағдайларда ден қояды. Қазақстан төмен көміртекті өндірістің тиімділігін арттыруға және дамытуға жалпы экономикалық дабыл қалыптастыратын шығарындылар саудасының ұлттық жүйесін енгізген (2013 жылы іске қосылған) Орталық Азиядағы санаулы елдердің бірі болып табылады. Көміртегі шығарындыларына баға белгілеу панацея болып табылмайды, бірақ бұл жүйе тиісті түрде әзірленген және тиімді өлшеу, есептілік және тексеру жүйесімен (MRV) бекітілген жағдайда, ол корпоративтік ынталандыруларды қоғамдық мақсаттармен келісуге мүмкіндік береді және инвесторларға тәуекелдерді бағалауға, тиімді қызметті көтермелеуге және түпнұсқалық өзгерістерді жетілдірілмеген түрлендірулерден ажыратуға мүмкіндік береді
Халықаралық практикаға сәйкес келетін ашық және құқық қолданумен қамтамасыз етілетін экологиялық нормалар да маңызды. Нақты және салыстырмалы стандарттар инвестициялық шешімдерді, жеткізу тізбектерін қалыптастыруды және орнықты қаржыландыруға қолжетімділікті жиі айқындайды. Қазақстанның Экологиялық кодексі талаптарды сақтау жүйесін формальды сәйкестіктен тиімділікті технологиялық қамтамасыз етілген арттыруға ауыстыра отырып, ұзақ мерзімді белгісіздікті төмендете отырып және әртүрлі юрисдикциялар арасындағы стандарттардың салыстырмалылығын жеңілдете отырып, ең озық қолжетімді технологияларды (ЕҚТ) енгізу үрдісін нығайтты. Негізгі тежеуші факторлар капиталдың құны және жобаларды іске асыру мәселесіндегі сенім болып қалады. Сондықтан да инвесторлар үшін орнықты жобаларға, оның ішінде «Астана» халықаралық қаржы орталығы (АХҚО) және оның Жасыл қаржыландыру орталығы арқылы, сондай-ақ «гринвошинг» тәуекелін төмендетуге, ақпаратты ашуды стандарттауға және жобалардың салыстырмалылығын арттыруға бағытталған таксономиялар мен верификация жүйелерін енгізу арқылы капитал тартуға бағытталған қаржы инфрақұрылымын дамыту жөнінде шаралар қабылданды.
Сонымен бірге ағымдағы көшуді кедергісіз деп атау дұрыс болмас еді. Қазақстан экономикасы энергия және ресурс шығынды салаларды, сондай-ақ мұраға қалдырылған инфрақұрылымның едәуір көлемін - табиғи ресурстарға бай және дамыған өнеркәсібі бар көптеген елдерге тән сын-қатерлерді қамтиды. Өте баяу өту қоршаған орта мен денсаулық үшін шығындардың өсуіне алып келеді. Сонымен бiрге тиiстi жоспарлаусыз көшу құнсызданған активтердiң қалыптасуына, бюджеттiк қысым мен әлеуметтiк салдарларға әкеп соғуы мүмкiн. Осыған байланысты Қазақстанның тәсілі прагматикалық және кезеңдік болып табылады. Стандарттар мен ынталандыруларды күшейту шығарындыларды қысқартуды, сондай-ақ өнімділіктің өсуін қамтамасыз ететін жобаларға баса назар аудара отырып, дәйекті және болжамды түрде жүзеге асырылады. Халықаралық практикаға сәйкес көшу капитал нарықтары тұрғысынан ғана емес, әлеуметтік және саяси аспектілерде де орнықты болуы үшін кадрларды қайта даярлау және қайта инвестициялау арқылы қозғалған өңірлер мен жұмыс күшін қолдауға ерекше назар аударылады.
Сондықтан да Қазақстан экологиялық саясаттың негізгі элементтерінің бірі ретінде өңірлік ынтымақтастыққа ерекше мән береді. Экологиялық жүйелер мемлекеттiк шекараларды мойындамайды - бұл шындық әлемнiң көптеген бөлiктерiнде: ортақ теңiздер мен өзендерден бастап ауаның трансшекаралық ластануына дейiн және климаттың өзгеруiнен туындаған ауыл шаруашылығын және су ресурстарының қолжетiмдiлiгiн қозғайтын күйзелiстерге дейiн шындық. Бұл сын-қатерлер бірлескен шешімдерді, деректер алмасуды және келісілген стандарттарды талап етеді. Биыл Қазақстан 22-24 сәуірде Астанада өтетін Өңірлік экологиялық саммиттің 2026 (ӨЭС) қабылдаушы тарабы бола отырып, бұл қағидатты нақты іс-қимылдарға енгізеді. Саммит өңірлік климаттық және экологиялық сын-тегеуріндер бойынша практикалық және келісілген шешімдер әзірлеу үшін, сондай-ақ қаржыландырылатын климаттық бастамалар бойынша жаһандық күн тәртібіне үлес қосу үшін мемлекеттік органдардың, бизнестің, ғылыми қоғамдастықтың, халықаралық ұйымдар мен даму институттарының өкілдерін біріктіретін маңызды халықаралық тұғырнама болады.
Халықаралық инвесторлар мен бизнес өкілдері үшін бұл хабарлама айқын және тек Қазақстан үшін ғана өзекті емес. Сенiмдi стандарттарды, ұзақ мерзiмдi стратегиялық айқындылықты және ашық қаржы инфрақұрылымын ұштастыруға қабiлеттi мемлекеттер көшу үшiн қажеттi капиталды тартуда неғұрлым табысты болады. Қазақстан нарықты кіріс пен жауапкершілік арасында таңдау жасамайды. Экологиялық орнықты жобалар неғұрлым нақты экологиялық стандарттарды, декарбонизацияның ұзақ мерзімді перспективасын, тиімділікті көтермелейтін нарықтық құралдарды және жасыл және орнықты қаржыландырудың дамып келе жатқан экожүйесін қоса алғанда, тәуекелдерді ескере отырып, кірістілік көрсеткіштері бойынша бәсекелесе алатын жағдайлар жасалып жатыр. Қазақстан экологиялық басымдықтар мен инвестициялық шынайылық арасындағы теңгерімді қамтамасыз ете отырып, өз үлесін қосуға дайын, өйткені орнықты даму өзгермелі әлем жағдайындағы бәсекеге қабілеттілік пен орнықтылықтың негізіне айналады.